ÖĞRETMENDE OLUMLU VE OLUMSUZ DAVRANIŞLAR
“Öğretmen her şeyden önce mesleğini isteyerek ve severek tercih etmiş ve mesleğine gönül vermiş bir insan olmalıdır. Meslek sevgisinin coşkusuyla, kişilik ve teknik özelliklerini birleştirmiş bir öğretmenin etkili olmaması mümkün değildir.”
“Öğretmenin insan sevgisi, meslek sevgisinden ayrı düşünülemez. Nitekim insanlara sevgi duymayan öğretmen, mesleğine de sevgi duymayacaktır. Öğretmenin insan sevgisi gönülleri, meslek sevgisi de zihinleri şekillendirecektir. Onun sevgi iklimiyle tanışan ve muhabbet atmosferine giren hiçbir gönül mahzun kalmamalı ve kalmayacaktır. Zira öğretmenine kalbi kapalı öğrencinin, zihni de bilgiye kapalı olacaktır.”
Yasemin hanım tecrübeli bir öğretmendi ve emekliliğine birkaç yıl kalmıştı. Öğretmenler kurulu toplantılarda insan haklarından ve demokrasiden bahsetmeyi çok severdi. Lisede görev yapıyordu. Bir derste öğrencilerine kızdığından olsa gerek zil çalmasına rağmen öğrencilerine dışarı çıkma izni vermedi. Hele bir öğrenciyi “Ben izin vermeden dışarı çıkmazsın” diye azarlamıştı. Öğrenci, zil çaldığından dışarı çıkmaya hakkı olduğunu ve bu hakkının engellenemeyeceğini söyledi. Yasemin hanım, “Ben öğretmenim ve izin vermiyorum.” diye yanıt vermiş, bununla da kalmamış sandalyesini kapının önüne koyarak üstüne oturmuştu. Ne mi oldu dersiniz! Öğrenci yavaşça öğretmenine yaklaştı, sandalyeyle birlikte öğretmenini kaldırarak kenara koydu ve kapıyı açarak teneffüsüne çıktı. Öyle görünüyor ki, Yasemin hanım lisede görev yaptığını unutmuştu, çözüm olarak öğrenciler için disiplin dilekçesi yazdı…
Kasım öğretmen, edebiyat öğretmeniydi. Dersinden hemen herkes geçerdi. Öğrenciler edebiyat konularını ne kadar öğrendi bilinmez ama Kamil öğretmenin dersine girdiği hemen her öğrenci, onun askerlik hatıralarını çok iyi bilirdi. Ha tabii bir de Kamil öğretmenin nasıl milletvekili olacağını ve milletvekili olunca neler yapacağını…
Öğrenci rehberlik servisine gelmişti. Rehber öğretmen, öğrencinin heyecanını gidermek için olsa gerek ön konuşma yapmak için derslerini sordu. Öğrenci anlatırken bir öğretmeninden bahsetti. “Hocamız derse hemen her zaman 5-10 dakika geç giriyor ve çözdüğü sorularda yanlışlar oluyor.” dedi. Öğrencinin son cümlesi rehber öğretmeni hem şaşırtmış hem de düşündürmüştü; “Artık öğretmenimiz mahcup olmasın diye yanlışlarını söylemekten vazgeçtik ve ne yazdıysa deftere geçiriyoruz.”
Cemile Hanım da lisede görev yapıyordu. Toplantılarda genellikle öğrencilerin dersi dinlemediği, ders dışında başka şeylerle meşgul olduklarından bahsederdi. Bir gün dersteydi ve telefonunu açık unutmuştu (yada bırakmıştı). Telefonu çaldı, öğrencilere bir şey demeden dışarı çıktı ve bir süre sonra sınıfa girdi. Sınıfa girerken ağzından dökülen cümle öğrencileri bile şaşırtmıştı;
- Hay aksi şarjım bitti.
Şimdi belki de “Hadi canım siz de!” diyerek abarttığımızı düşünüyorsunuz. Fakat maalesef bunlar gerçek yaşamdan (isimler değiştirilmiştir) kesitlerdir.
Örneklerimizde de görüldüğü gibi öğretmenlik ders anlatmanın çok ötesindedir. Öğretmenlerin, mesleklerini en verimli şekilde gerçekleştirmeleri etkili olabilmeleriyle mümkündür. Kuşkusuz öğretmenin etkinliğini etkileyen birçok faktör vardır.
Sevilmeden yapılan hiçbir meslekte başarılı olmak olası değildir. Bununla birlikte öğretmenin mesleğini sevmesi çok daha hayati bir meseledir. Zira öğretmen toplumun nesline şekil veren kişidir. O her şeyden önce toplumun ve öğrencinin yegane modelidir. Öğretmen mesleğini ne kadar seviyor ve mesleğine ne kadar gönül veriyorsa o kadar başarılı olacağı aşikardır. Mesleki heyecanını kaybetmiş bir öğretmenin etkili ve verimli olmasından söz edilemez.
Yapılan araştırmalar, öğretmenlerini değerlendiren öğrencilerin, öğretmenlerinin kişilik ve karakter özelliklerini, mesleki özelliklerinden daha fazla önemsediklerini göstermiştir. Etkili Öğretmenin Özelliklerini iki ana başlık altında incelemek mümkün.
A- Kişilik ve Genel Davranış Özellikleri
B- Mesleki ve Sınıf İçi Davranış Özellikleri
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
A- Kişilik ve Genel Davranış Özellikleri
§ Öncelikle topluma ve öğrencilerine model teşkil ettiğini unutmamalı ve söylemleriyle davranışları çelişmemelidir, (ödev verip kontrol etmemek, bayramda görev vereceğim deyip vermemek)
§ Öğrencilerine ve insanlara önyargısız davranabilmelidir, (atomu parçalamak, insanların önyargılarını yıkmaktan daha kolay. Albert Einstein)
§ Hareketlerine ve görünüşüne dikkat etmeli, giyimine özen göstermelidir, (Öğrenciler öğretmenlerinin hal ve hareketlerine dikkat ettiği kadar giyimine de dikkat eder)
§ Sevecen ve şefkatli olmalıdır,
§ Öğretmeyi sevmeli ve öğrenmeyi sevdirebilmelidir,
§ Sabırlı olmalıdır,
§ Saygılı ve saygın olmalıdır,
§ Güler yüzlü ve yumuşak huylu olmalıdır,
§ Bütün insanlara değer vermelidir,
§ Dürüst, açık ve güvenilir olmalıdır, (öğrencilerin sırlarını saklayabilmeli)
§ Alçak gönüllü, hoşgörülü ve anlayışlı olmalıdır,
§ İdealist ve sorumluluk sahibi olmalıdır, (bayramlardaki görevlerde, bilgi yarışmalarında ve okul gezilerinde)
§ Huzurlu, kendiyle barışık ve özgüven sahibi olmalıdır,
§ İnsan hak ve hürriyetlerine değer vermelidir,
§ Yaşadığı toplumun değerlerini çok iyi bilmeli ve hayatında tatbik etmelidir, (taziye ziyareti, okula gelen bir veliye yardımcı olmak)
§ Fedakar ve kendini mesleğine admış olmalıdır,
§ Kibar ve nazik davranışlar sergilemelidir,
§ Etkili iletişim becerilerine sahip olmalıdır,
§ Samimi ve candan olmalıdır,
§ Dinamik ve sağlıklı olmalıdır,
§ Tavırlarında olgunluk ve ciddiyet bulunmalıdır,
§ Kibir ve gururdan uzak durmalıdır,
§ Çok iyi bir genel kültüre sahip olmalıdır, (derslerde bu sayede çeşitli örnekler vererek dersi zevkli hale getirebilir)
§ İkna kabiliyetine sahip olmalıdır,
§ Sakin ve soğukkanlı davranmalıdır,
§ İç disipline sahip olmalı ve öfkesini kontrol edebilmelidir,
§ İyi bir dinleyici olmalıdır,
§ Çağdaş ve sosyal olmalıdır,
§ Çalışkan olmalıdır,
§ Gündemi takip etmeli ve güncel olmalıdır,
§ Ders dışında da öğrencileriyle diyalog kurmalı ve ilgilenmelidir,
§ Davranışlarında tutarlı ve prensip sahibi olmalıdır,
§ Kendi hatalarını kabul edebilmeli ve gerektiğinde özür dileyebilmelidir,
§ Vizyon sahibi olmalıdır,
§ İnsan psikolojisi hakkında bilgi sahibi olmalıdır,
§ Empati kurabilme becerisine sahip olmalıdır,
§ Sürekli okuyarak kendisini yenilemeli ve geliştirmelidir,
B- Mesleki ve Sınıf İçi Davranış Özellikleri
§ Öncelikle konusunu çok iyi bilmeli ve branşına hakim olmalıdır,
§ Öğrencileri başarabileceklerine inandırabilmelidir,
§ Öğrencilerine ve çevresine güven duygusu verebilmelidir,
§ Diksiyonu güzel olmalı ve ses tonunu etkili kullanmalıdır (Yerine göre sesini yükseltip azaltmalı),
§ Jest ve mimiklerine, el ve vücut hareketlerine çok dikkat etmeli, beden dilini etkili kullanmalıdır,
§ Planlı ve programlı hareket etmelidir,
§ Dersine mutlaka hazırlanarak girmelidir,
§ Dakik olmalıdır; derse zamanında gelme, öğrenciyi ve dersi önemsediğinizi gösterir,
§ Renkli tebeşir yada kalemler kullanmalı, güzel ve okunaklı yazmalıdır,
§ Ders ve konuya uygun metot belirleyebilmeli, ders ve konularla ilgili araç-gereç kullanabilmelidir,
§ Öğrencilerini motive edebilmeli ve hazır bulunuşluklarını sağlayabilmelidir,
§ Oturmak yerine, sınıf içerisinde gezerek ders anlatmalıdır, (örnek MAY)
§ Verilen ödevleri mutlaka takip ve kontrol etmelidir, (Kontrol olmayınca öğrenci ödevleri aksatacaktır)
§ İşbirliğine dayalı demokratik tavırlar sergilemelidir,( bazen öğrencilerin fikirlerini de uygulayabilmeli)
§ Ders içerisinde güncel örneklere yer vermeli ve konularla günlük yaşamı ilişkilendirmelidir,
§ Kendi sorun ve sıkıntılarını ders ortamına taşımamalıdır,
§ Zaman zaman ders konularıyla ilgili esprilere yer vermelidir,
§ Adil ve eşit davranmalı, öğrenciler arasında ayırım yapmamalıdır,
§ Yüreklendirici ve yardımcı olmalıdır,
§ Takdir ve onure adici davranmalıdır,
§ Siyasi düşüncelerini empozeye çalışmamalı ve her düşünceye saygı göstermelidir,
§ Teknolojik gelişmeleri takip etmeli ve yeni gelişen eğitim araç-gereçlerini kullanabilmelidir,
§ Öğrenme ve öğretme yöntem ve tekniklerini bilmeli, değişik kişilik ve öğrenme tarzlarına göre farklı öğretim teknikleri kullanmalıdır,
§ Eğitimdeki ve branşındaki yeni gelişmelerden haberdar olmalıdır,
§ Yenilikçi olmalı, kendini yenilemeli ve mesleki olarak kendini sürekli geliştirmelidir,
§ Öğrencinin konuyu kavrayıp kavramadığını kontrol etmeli ve tekrarlar yapmalıdır,
§ Öğrencileri, meslektaşları, veliler ve üstleriyle iyi iletişim kurmalı ve eşgüdüm içerisinde hareket etmelidir,
§ Dersleri öğrencinin seviyesine uygun işlemelidir,
§ Ölçme ve değerlendirmede adil ve objektif davranmalı, öğrenciyi notla tehdit etmemelidir,
§ Öğrencilerin gelişim dönemi özelliklerini bilmelidir,
§ Hadiselere öğrencilerin bakış açılarıyla bakabilmelidir,
§ Aşırı disiplinli ve şekilci olmamalıdır,
§ Öğrencilerin sorunlarını dinlemeli ve çözüm üretmelidir,
§ Öğrenciyi küçümsememeli ve hor görmemelidir,
§ Öğrenciyi küçük düşürücü davranışlardan kaçınmalıdır,
§ Öğrenciye bir birey olarak saygı duymalıdır,
§ Öğretmen verdiği sözün arkasında durmalıdır,
§ Öğrencinin sevgisini ve güvenini kazanabilmelidir,
§ Öğrencinin olumsuz davranışlarına değil, olumlu davranışlarına ilgi göstermelidir,
§ Belli öğrencilere karşı özel ilgi göstermekten kaçınmalıdır,
§ Sınıf kuralları oluştururken öğrencinin katılımını sağlamalı ve sınıf kurallarının nedenlerini açıklamalıdır,
§ Öğrencinin kişiliği üzerinde değil, kabul edilmeyen davranışı üzerinde durmalıdır,
§ Disiplini sağlamak için bağırıp çağırmamalı, öğrencilerle alay etmemeli ve olumsuz eleştirilerden kaçınmalıdır,
§ Öğrencilerin olumsuz davranışlarını bire bir görüşerek düzeltmeye çalışmalıdır,
§ Öğrencileri “yaramaz, geveze, aptal” gibi kelimelerle etiketlememelidir,
§ Öğrencilerin duygu ve düşüncelerini ifade etmelerine olanak tanımalıdır,
§ Öğrencilerin bireysel özelliklerini göz önünde bulundurmalıdır,
§ Öğrencileri birbirleri ile kıyaslama ve karşılaştırmalardan kaçınmalıdır,
§ İyi bir gözlemci olmalı ve öğrencilerini tanımalıdır,
§ Bulunduğu okulun olanaklarını iyi değerlendirmelidir,
§ Çevre ve velilerle sürekli diyalog içerisinde olmalıdır,
§ Hitabeti iyi olmalı ve dili etkili kullanmalıdır; dilini iyi kullanan insanın giremeyeceği gönül, açamayacağı kapı kalmaz,
§ Öğrencilerine tepkisel davranışlar sergilememelidir,
§ Zamanın kıymetini bilmeli ve zamanını etkili kullanmalıdır.
ÖĞRENCİLERE GÖRE "İYİ ÖĞRETMEN"İN NİTELİKLERİ
Bir öğretmenin sınıfı tarafından beğenilmesini sağlayan kişilik çizgilerini belirlemek üzere yapılan araştırmaya göre,öğrencilerce en çok vurgulanan nitelikler şöyledir:
1-İşbirliğine dayanan demokratik tavır,
2-Her çocuk için sevecen ve saygılı olma,
3-Sabır,
4-Geniş bilgi,
5-Hareket ve görünüşün hoşa gitmesi,
6-Doğruluk ve taraf tutmamak,
7-Esprili olmak,
8-Öğrencilerin sorunlarına ilgi duymak,
9-Esneklik,
10-Cesaret verme ve takdir etme konusunda iyi niyet,
Yukarıdaki saydığımız özelliklere dayanarak ideal öğretmen şöyle tanımlanabilir: "İdeal öğretmen hem öğrettiği bilgilerde hem diğer konularda ve dünya hakkında tam bir bilgiye sahip iyiliksever,sağlıklı,gençlere gerçek ve yakın ilgi duyan insandır."
Öğrencilere göre, "iyi öğretmen" özelliklerinin neler olduğunu görmek için sorulan sorulara verilen cevapların sonuçları şöyledir:
1- Öğretmenin sınıfta her öğrenciye eşit davranması(bazı öğretmenlerin çeşitli özellikleriyle bazı öğrencileri çok beğendiklerini, bazılarını da hiç sevmediklerini belli etmeleri.)
2- Öğrenci dersini çalışmadığı ve sözlü sınavlarda başarısız olduğu zaman öğretmenin sert eleştiriler yapmaması, hakaret edici sözler söylememesi.
3- Sınıfta öğretmenin çok otoriter davranarak rahatsız edici bir sükunet istememesi; normal hareket ve konuşma serbestliğini tanıması.
4- Kendi sorunları ve sıkıntıları olduğu zaman sınıfa karşı haşin davranmaması.
5- Dersleri soyut olmaktan çıkarıp güncel örnekler vermesi, çevre kaynaklarından ve örneklerinden yararlanarak daha cazip hale getirmesi.
6- Derste bir davranışını beğenmediği öğrenciyi sınıf önünde küçültmeden, hesap sormadan,yalnız olarak karşısına alıp onu tanımaya,davranışının nedenlerini anlamaya çalışması.
7- Sınıfta keyifsiz veya huzursuz olan öğrencileri fark ederek onları psikolojik dünyalarıyla da tanımaya çalışması.
8- Sınıfta bazı öğretmenlerin disiplin kuruluna gönderebilecekleri olayları öğretmenin kendi olanaklarıyla aydınlatmaya çalışarak, öğrencileri maddi cezalardan koruması ve istenilmeyen davranışlarını düzeltmelerine yardımcı olması.
9- Sınıfta şakacı mizahıyla esprili bir hava oluşturması, ciddi dersin içine ilginç örnekler ekleyerek öğrencilerin dikkatlerinin dağılmasını önlemesi. İyi bir öğretmen;
• Daima üzüntü ve gerginlikleri hisseder ve bu durumu en asgari düzeye indirger, • Öğrencilerin ayrı ayrı bireyler olduklarını ve her birinin bireysel ilgiye ihtiyaçları olduğunu bilir ve kendilerini iyi hissetmelerini sağlar, • Çalışma hayatına ve görev anlayışına kuvvetle inanır fakat bunu menfi bir baskı ile yapmaz, • Öğrenciler ve ailelerini olumlu bir şekilde yönlendirir ve ortak çalışma gereğini kabul eder, • Sert davranmaktan kaçınır, • Eleştirmekten ziyade ödüllendirmeye önem verir, • Öğrencilerin, isteklerini, yeteneklerini ve kişiliklerini bilir, • Sonuçları, değişken ve ilginç olarak görür, • Geniş kapsamlı müfredatı temel becerileri geliştirmek için en iyi yol olarak görür, • Öğrenim deneyimleri için merak ve yaratıcılığı anahtar kavram olarak görür, • İçerik ve öğrencilere uyum sağlamak için öğretim faaliyetlerini çeşitlendirir. Böyle bir öğretmen tarafından yönetilen sınıf canlı, ilginç ve başarılı öğrencilerle dolu olacaktır. Az bir stres ve küçük bir gerginlik olacaktır. Buna karşın birçok grup iş birliği ve tolerans olacaktır. Öğrenciler öğrenmek için istekli olacak ve ona göre davranacaklardır. Ayrıca hepsi kendilerine güvenilen, kendi kendilerini disipline etmiş ve kendine güvenli öğrenciler olacaklardır. Kötü bir öğretmen;
• Genellikle öğrencileri korkutur ve sert bir yetişkin gibi davranır, • Gerçek dışı amaçlar üzerine dayalı baskı ile stres oluşturur, • Öğrencileri ve ailelerini olumsuz yönden ele alır, • Ödülden çok cezaya önem verir, sükûnetten ziyade stresi benimser ve çok az gülümser, • Her zaman cezalandıracak şeyler bulur ve bir olayda bunu yapılandırır, • İstekleri dondurur, canlı ve meraklı öğrencileri tehdit olarak görür, • Geniş kapsamlı müfredatı sevmez eğitimde temel becerileri dar şartlar içinde düşünür, • Sonuçları standart görür ve kısıtlayıcı bir zaman cetveli geliştirerek her şeyde bunu hâkim kılar, • Kendi tariflerini geliştirir, • Değişikliklere şüphe ile yaklaşır, • Pasif öğretimi tercih eder, • Çoğu kez öğrencileri taciz eder, ancak onlardan iyi bir davranış ve tolerans bekler.
ÖĞRENCİLERİNİZ DİKKATLERİNİ TOPLAMAKTA ZORLANIYORLARSA
Öğrencileriniz arasında "dalıp"gidenler varsa aşağıdaki önerileri uygulayabilirsiniz 1. Soru soracağınız zaman gözlerinizi öğrencileriniz üzerinde sessizce gezdirerek, sınıfta heyecan yaratın. 2. Öğrencilerinize, ders sırasında sürpriz sorular sorarak dikkatlerini yalnızca sıraları geldiğinde toplamalarını engelleyin. 3. Sürpriz sorularınızdan birini soracağınız yolunda önceden bir sinyal verin. 4. Anlattığınız konuya ya da soracağınız soruya öğrencinizin ismini katın. 5. Dikkati dağılmaya başlayan öğrencinize (anlattığınız konuyla ilgili olması şart değil) basit bir soru sorun. 6. Öğrencinizle aranızda geçmiş özel bir şakayı tekrarlayarak dikkatini çekmeye çalışın. 7. Dikkati kolayca dağılan öğrencinize yakın durun ve ders anlatırken ara sıra elinizi onun omzuna koyun. 8. Ders anlatırken sınıfta yürüyerek, dikkati dağılan öğrencinin yanından geçerken anlatmakta olduğunuz satırı önündeki kitapta gösteriniz. 9. Derslerin ve ödevlerin uzun olmamasına özen gösteriniz. 10. Fiziki ve düşünsel aktiviteleri dönüşümlü olarak uygulayınız 11. Derslerinizi, filmler, kasetler, resimlerle ya da küçük çalışma grupları oluşturarak ya da öğrencilerin birbirlerine soru sormalarına olanak tanıyarak ilginç hale getirmeye çalışın. 12. Öğrencilerinizin özel meraklarını ders konularına katmaya çalışın. 13. Basit, anlaşılması kolay direktifler verin. 14. Hayal kurmayı günlük hayatın içinde yapılması gereken zamanlı bir aktivite olarak öğretin. 15. Öğrencileriniz kendi kendilerini gözlemlemeyi öğretin. 16. Öğrencilerinize yapmalarını istediğiniz şeyleri yumuşak bir ses tonuyla söyleyin. |
